Maliyyə alətlərinin və qiymətli kağızların qiymətləndirilməsi

Maliyyə alətlərinin və qiymətli kağızların qiymətləndirilməsi nədir?

1. Ümumi anlayış

Maliyyə alətlərinin və qiymətli kağızların qiymətləndirilməsi — investorlar, müəssisələr və digər maraqlı tərəflər üçün maliyyə aktivlərinin real bazar dəyərinin peşəkar üsullarla müəyyən edilməsi prosesidir.

Qiymətləndirmənin əsas məqsədi maliyyə alətlərinin obyektiv dəyərini müəyyən etməklə düzgün investisiya, maliyyələşdirmə və idarəetmə qərarlarının qəbul edilməsinə dəstək verməkdir.

2. Maliyyə alətlərinin növləri

Qiymətləndirmə aşağıdakı maliyyə alətlərinə tətbiq olunur:

  Səhm alətləri

  • adi səhmlər
  • imtiyazlı səhmlər
  • korporativ iştirak payları

  Borc alətləri

  • istiqrazlar
  • dövlət qiymətli kağızları
  • korporativ borc öhdəlikləri

 Törəmə maliyyə alətləri

  • opsionlar
  • fyuçers müqavilələri
  • svop müqavilələri

 Digər maliyyə alətləri

  • investisiya fondlarının payları
  • depozit sertifikatları
  • kommersiya qiymətli kağızları

3. Qiymətləndirmənin məqsədləri

Maliyyə alətlərinin və qiymətli kağızların qiymətləndirilməsi müxtəlif məqsədlərlə həyata keçirilir:

• investisiya qərarlarının qəbul edilməsi
• alqı-satqı əməliyyatları
• maliyyə hesabatlarının hazırlanması
• müəssisələrin birləşməsi və satın alınması
• portfel idarəçiliyi
• vergi və audit məqsədləri
• məhkəmə ekspertizaları
• risklərin idarə olunması

4. Qiymətə təsir edən əsas amillər

4.1. Maliyyə göstəriciləri

Ən vacib amillərdən biridir:

• emitentin maliyyə vəziyyəti
• gəlirlilik səviyyəsi
• pul axınları
• borclanma göstəriciləri

4.2. Bazar amilləri

• tələb və təklif nisbəti
• likvidlik səviyyəsi
• bazar dəyişkənliyi
• investor gözləntiləri

4.3. Makroiqtisadi amillər

• faiz dərəcələri
• inflyasiya səviyyəsi
• iqtisadi artım tempi
• valyuta məzənnələri

4.4. Hüquqi və institusional amillər

• tənzimləyici tələblər
• emitentin hüquqi statusu
• korporativ idarəetmə səviyyəsi

5. Qiymətləndirmə metodları

1. Gəlir yanaşması (Income Approach)

Ən geniş istifadə olunan metodlardan biridir.

Mahiyyət:
Maliyyə alətindən gözlənilən gələcək pul axınları diskontlaşdırılaraq bugünkü dəyəri müəyyən edilir.

Əsasən istifadə olunur:
• istiqrazlar
• dividend gətirən səhmlər
• uzunmüddətli investisiyalar

2. Bazar yanaşması (Market Approach)

Mahiyyət:
Oxşar maliyyə alətlərinin bazar qiymətləri müqayisə edilir.

Əsasən istifadə olunur:
• birjada dövriyyədə olan səhmlər
• dövlət qiymətli kağızları
• likvid maliyyə alətləri

3. Aktiv əsaslı yanaşma (Asset-Based Approach)

Mahiyyət:
Qiymətli kağızların dəyəri emitentin xalis aktivlərinin dəyərinə əsasən müəyyən edilir.

Əsasən istifadə olunur:
• qapalı tipli şirkətlərin səhmləri
• aktiv tutumlu müəssisələrin payları

6. Qiymətləndirmə prosesi

Peşəkar qiymətləndirmə aşağıdakı mərhələlərlə aparılır:

1. Məlumatların toplanması

• maliyyə hesabatları
• emissiya sənədləri
• bazar məlumatları

2. Emitentin təhlili

• maliyyə vəziyyəti araşdırılır
• fəaliyyət nəticələri qiymətləndirilir

3. Bazar analizi

• iqtisadi şərait öyrənilir
• analoji maliyyə alətləri təhlil edilir

4. Metod seçimi

• ən uyğun qiymətləndirmə yanaşması tətbiq olunur

5. Hesabatın hazırlanması

• əsaslandırılmış yekun bazar dəyəri təqdim edilir

7. Risk və gəlirlilik prinsipi

Qiymətləndirmənin əsas prinsiplərindən biri risk və gəlirlilik arasında olan qarşılıqlı əlaqənin nəzərə alınmasıdır.

Daha yüksək risk daşıyan maliyyə alətləri adətən daha yüksək gəlirlilik tələbi ilə qiymətləndirilir.

8. Qiymətləndirmənin əhəmiyyəti

Maliyyə alətlərinin və qiymətli kağızların düzgün qiymətləndirilməsi:

• investorların əsaslandırılmış qərarlar qəbul etməsinə kömək edir;
• kapital bazarlarında şəffaflığı artırır;
• maliyyə hesabatlarının etibarlılığını təmin edir;
• investisiya risklərinin düzgün qiymətləndirilməsinə şərait yaradır;
• portfellərin effektiv idarə olunmasını dəstəkləyir;
• maliyyə bazarlarının dayanıqlı inkişafına töhfə verir.

Maliyyə alətlərinin və qiymətli kağızların qiymətləndirilməsi sadəcə bazar qiymətinin müəyyən edilməsi deyil, maliyyə risklərinin, gəlirlilik potensialının və iqtisadi şəraitin kompleks təhlilidir. Peşəkar qiymətləndirici maliyyə, bazar və hüquqi amilləri birlikdə qiymətləndirərək obyektiv və əsaslandırılmış nəticə təqdim edir.