Ekoloji qiymətləndirmə

Ekoloji qiymətləndirmə nədir?

1. Ümumi anlayış

Ekoloji qiymətləndirmə — təsərrüfat fəaliyyəti, istehsal prosesləri və ya digər insan fəaliyyəti nəticəsində ətraf mühitə dəyən təsirlərin və ziyanın iqtisadi baxımdan qiymətləndirilməsi prosesidir.

Qiymətləndirmənin əsas məqsədi ekoloji təsirlərin iqtisadi nəticələrini müəyyən etmək, ətraf mühitin mühafizəsi üzrə düzgün qərarların qəbul edilməsinə dəstək vermək və vurulmuş ziyanın obyektiv dəyərini hesablamaqdır.

2. Qiymətləndirmə obyektləri

Ekoloji qiymətləndirmə aşağıdakı sahələrə tətbiq olunur:

  Torpaq ehtiyatları

  • torpağın çirklənməsi
  • torpağın deqradasiyası
  • münbitliyin azalması

 Su ehtiyatları

  • yerüstü suların çirklənməsi
  • yeraltı sulara dəyən zərər
  • su resurslarının tükənməsi

 Atmosfer havası

  • havaya atılan zərərli emissiyalar
  • sənaye tullantıları
  • atmosferin çirkləndirilməsi

 Bioloji müxtəliflik

  • flora və faunaya dəyən ziyan
  • yaşıllıqların məhv edilməsi
  • ekosistemlərin pozulması

3. Qiymətləndirmənin məqsədləri

Ekoloji qiymətləndirmə müxtəlif məqsədlərlə həyata keçirilir:

• ətraf mühitə dəyən ziyanın hesablanması;
• məhkəmə ekspertizalarının aparılması;
• sığorta hadisələrinin qiymətləndirilməsi;
• investisiya layihələrinin ekoloji təhlili;
• dövlət nəzarəti tədbirləri;
• kompensasiya məbləğinin müəyyən edilməsi;
• ekoloji risklərin idarə olunması;
• müəssisələrin fəaliyyətinin ekoloji auditinin aparılması.

4. Qiymətə təsir edən əsas amillər

4.1. Ziyanın miqyası

Ən vacib amillərdən biridir:

• təsirə məruz qalan ərazinin ölçüsü;
• zərərin intensivliyi;
• çirklənmənin yayılma səviyyəsi.

4.2. Təbii resursun əhəmiyyəti

• resursun bərpa olunma qabiliyyəti;
• ekoloji dəyəri;
• sosial əhəmiyyəti.

4.3. Bərpa xərcləri

• rekultivasiya işlərinin dəyəri;
• təmizləmə tədbirlərinin xərcləri;
• ekoloji bərpa proqramları.

4.4. Hüquqi amillər

• ekoloji qanunvericiliyin tələbləri;
• normativ limitlərin pozulması;
• məsuliyyət tədbirləri.

5. Qiymətləndirmə metodları

1. Bərpa xərcləri yanaşması (Restoration Cost Approach)

Ən geniş istifadə olunan metodlardan biridir.

Mahiyyət:
Ətraf mühitin əvvəlki vəziyyətinə qaytarılması üçün tələb olunan xərclər hesablanır.

Əsasən istifadə olunur:
• torpaq çirklənməsi;
• yaşıllıqların məhv edilməsi;
• ekosistemlərin bərpası.

2. İqtisadi zərər yanaşması (Damage Assessment Approach)

Mahiyyət:
Ətraf mühitə dəyən ziyanın iqtisadi nəticələri müəyyən edilir.

Əsasən istifadə olunur:
• sənaye qəzaları;
• ekoloji hüquqpozmalar;
• kompensasiya hesablamaları.

3. Şərti qiymətləndirmə yanaşması (Contingent Valuation Method)

Mahiyyət:
Əhalinin müəyyən ekoloji nemətlərin qorunmasına və ya bərpasına verdiyi iqtisadi dəyər öyrənilir.

Əsasən istifadə olunur:
• ictimai əhəmiyyətli ekoloji layihələr;
• təbii parklar;
• biomüxtəlifliyin qorunması tədbirləri.

6. Qiymətləndirmə prosesi

Peşəkar qiymətləndirmə aşağıdakı mərhələlərlə aparılır:

1. Məlumatların toplanması

• ekoloji hesabatlar;
• laborator analiz nəticələri;
• monitorinq məlumatları.

2. Yerində baxış

• zərərin faktiki vəziyyəti araşdırılır;
• təsir sahəsi müəyyən edilir.

3. Təhlilin aparılması

• ziyanın səbəbləri araşdırılır;
• iqtisadi nəticələr hesablanır.

4. Metod seçimi

• uyğun qiymətləndirmə yanaşması tətbiq edilir.

5. Hesabatın hazırlanması

• əsaslandırılmış yekun nəticə təqdim olunur.

7. Dayanıqlı inkişaf prinsipi

Ekoloji qiymətləndirmənin əsas prinsiplərindən biri ətraf mühitin mühafizəsi ilə iqtisadi inkişaf arasında tarazlığın qorunmasıdır.

Bu prinsip mövcud resurslardan səmərəli istifadə etməklə gələcək nəsillərin maraqlarının təmin edilməsinə xidmət edir.

8. Qiymətləndirmənin əhəmiyyəti

Ekoloji qiymətləndirmənin düzgün aparılması:

• ətraf mühitə dəyən ziyanın obyektiv hesablanmasını təmin edir;
• təbii ehtiyatların qorunmasına töhfə verir;
• hüquqi mübahisələrin həllində mühüm rol oynayır;
• müəssisələrin ekoloji məsuliyyətini artırır;
• ekoloji risklərin azaldılmasına şərait yaradır;
• dayanıqlı inkişaf prinsiplərinin həyata keçirilməsini dəstəkləyir.

Ekoloji qiymətləndirmə sadəcə ziyanın hesablanması deyil, insan fəaliyyəti ilə ətraf mühit arasındakı qarşılıqlı təsirin iqtisadi baxımdan təhlilidir. Peşəkar qiymətləndirici ekoloji, hüquqi və iqtisadi amilləri birlikdə nəzərə alaraq obyektiv və əsaslandırılmış nəticə təqdim edir.