Təbii sərvətlərin və yataqların qiymətləndirilməsi

Təbii sərvətlərin və yataqların qiymətləndirilməsi nədir?

1. Ümumi anlayış

Təbii sərvətlərin və yataqların qiymətləndirilməsi — yerin təkində və ya təbii mühitdə mövcud olan mineral, enerji və digər təbii ehtiyatların iqtisadi dəyərinin elmi, texniki və maliyyə metodları əsasında müəyyən edilməsi prosesidir.

Qiymətləndirmənin əsas məqsədi təbii sərvətlərin mövcud ehtiyatlarını, onların kommersiya potensialını və bazar şəraitində yaratdığı iqtisadi faydanı obyektiv şəkildə müəyyən etməkdir.

2. Qiymətləndirmə obyektləri

Qiymətləndirmə aşağıdakı təbii sərvətlərə və yataqlara tətbiq olunur:

  Mineral ehtiyatlar

  • qızıl yataqları
  • mis yataqları
  • dəmir filizi yataqları
  • digər metal yataqları

 Enerji resursları

  • neft yataqları
  • qaz yataqları
  • kömür yataqları
  • torf ehtiyatları

 Tikinti materialları yataqları

  • qum yataqları
  • çınqıl yataqları
  • gil yataqları
  • əhəngdaşı yataqları

 Digər təbii ehtiyatlar

  • yeraltı su ehtiyatları
  • duz yataqları
  • qiymətli daş yataqları

3. Qiymətləndirmənin məqsədləri

Təbii sərvətlərin və yataqların qiymətləndirilməsi müxtəlif məqsədlərlə həyata keçirilir:

• investisiya layihələrinin hazırlanması
• alqı-satqı əməliyyatları
• lisenziyaların verilməsi və ötürülməsi
• maliyyə hesabatlarının hazırlanması
• kreditlərin təminatı məqsədilə
• vergi hesablamaları
• müəssisələrin birləşməsi və satın alınması
• məhkəmə ekspertizaları və hüquqi mübahisələr

4. Qiymətə təsir edən əsas amillər

4.1. Ehtiyatların həcmi və keyfiyyəti

Ən vacib amillərdən biridir:

• təsdiq edilmiş ehtiyatların miqdarı
• faydalı komponentlərin tərkibi
• hasilat göstəriciləri

4.2. Geoloji xüsusiyyətlər

• yatağın yerləşməsi
• geoloji quruluşu
• hasilatın texniki çətinliyi

4.3. İqtisadi amillər

• dünya bazar qiymətləri
• hasilat xərcləri
• bazara çıxış imkanları

4.4. Hüquqi və ekoloji amillər

• hasilat hüquqlarının mövcudluğu
• lisenziyalar və icazələr
• ekoloji tələblər və məhdudiyyətlər

5. Qiymətləndirmə metodları

1. Gəlir yanaşması (Income Approach)

Ən geniş istifadə olunan metodlardan biridir.

Mahiyyət:
Yatağın gələcəkdə yaradacağı pul axınları hesablanaraq bugünkü dəyərə gətirilir.

Əsasən istifadə olunur:
• neft və qaz yataqları
• metal yataqları
• iri hasilat layihələri

2. Bazar yanaşması (Market Approach)

Mahiyyət:
Oxşar yataqlar üzrə həyata keçirilmiş əməliyyatlar və bazar göstəriciləri müqayisə edilir.

Əsasən istifadə olunur:
• alqı-satqı əməliyyatları
• investisiya təhlilləri

3. Xərc yanaşması (Cost Approach)

Mahiyyət:
Kəşfiyyat, tədqiqat və yatağın istismara hazırlanması üçün çəkilmiş xərclər nəzərə alınır.

Əsasən istifadə olunur:
• erkən mərhələdə olan yataqlar
• kommersiya hasilatına başlamamış layihələr

6. Qiymətləndirmə prosesi

Peşəkar qiymətləndirmə aşağıdakı mərhələlərlə aparılır:

1. Məlumatların toplanması

• geoloji hesabatlar
• lisenziya sənədləri
• texniki məlumatlar

2. Ehtiyatların təhlili

• ehtiyatların həcmi müəyyən edilir
• keyfiyyət göstəriciləri qiymətləndirilir

3. İqtisadi təhlil

• hasilat xərcləri hesablanır
• bazar qiymətləri araşdırılır

4. Metod seçimi

• ən uyğun qiymətləndirmə yanaşması tətbiq olunur

5. Hesabatın hazırlanması

• əsaslandırılmış yekun dəyər təqdim edilir

7. Ən səmərəli istismar prinsipi

Qiymətləndirmənin əsas prinsiplərindən biri təbii sərvətin iqtisadi cəhətdən ən səmərəli şəkildə istismar olunmasının nəzərə alınmasıdır.

Bu prinsip yatağın real bazar dəyərinin müəyyən edilməsində mühüm əhəmiyyət daşıyır.

8. Qiymətləndirmənin əhəmiyyəti

Təbii sərvətlərin və yataqların düzgün qiymətləndirilməsi:

• investisiya qərarlarının qəbul edilməsinə kömək edir;
• dövlət və özəl sektor üçün iqtisadi səmərəliliyi artırır;
• hasilat layihələrinin maliyyələşdirilməsini asanlaşdırır;
• təbii ehtiyatların səmərəli idarə olunmasına şərait yaradır;
• hüquqi və kommersiya risklərinin azaldılmasına xidmət edir;
• milli sərvətlərin real iqtisadi dəyərinin müəyyən edilməsini təmin edir.

Təbii sərvətlərin və yataqların qiymətləndirilməsi sadəcə ehtiyatların hesablanması deyil, geoloji, texniki, iqtisadi və hüquqi amillərin kompleks təhlili əsasında onların real bazar dəyərinin müəyyən edilməsidir. Peşəkar qiymətləndirici mövcud məlumatları beynəlxalq standartlara uyğun şəkildə təhlil edərək obyektiv və əsaslandırılmış nəticə təqdim edir.